Safran (Crocus sativus L.), dünya tarım tarihinde eşine az rastlanan biyolojik özelliklere sahip bir kültür bitkisidir. Süsendiller (Iridaceae) familyasına ait olan bu bitki, triploid (3n=24) genetik yapısı nedeniyle doğada tohum veremeyen, tam anlamıyla kısır bir bitkidir. Bu son derece kritik biyolojik gerçeklik, safranın doğada rüzgar, böcekler veya kuşlar aracılığıyla kendi kendine çoğalamayacağı; mutlak surette insan eliyle, toprak altındaki kormların (soğanların) sökülüp ayrılarak yeniden dikilmesi yoluyla (vejetatif olarak) üretilmesi gerektiği anlamına gelmektedir. Dolayısıyla, safran tarımının bir coğrafyada sadece birkaç yıl bile kesintiye uğraması, o bitkinin o topraklarda genetik olarak tamamen yok olması ve bir daha geri dönmemesi demektir. İnsan emeği ile bitkinin varoluşu arasındaki bu simbiyotik ilişki, safran üreticilerini doğrudan birer “genetik koruyucu” konumuna yükseltmektedir.

Tarihsel perspektiften bakıldığında safran, MÖ 2. binyılda Hititler döneminden beri Anadolu’da bilinen ve “şifalı drog” olarak kullanılan bir bitkidir. Osmanlı İmparatorluğu döneminde safran üretimi bu topraklarda doruk noktasına ulaşmış, özellikle 1858 yılında yalnızca İngiltere’ye 9.705 kilogram safran ihraç edildiği resmi devlet kayıtlarına yansımıştır. Bu devasa üretimin merkez üssü, Karadeniz’in kuzeybatısındaki Safranbolu ve çevresiydi. Ancak 20. yüzyılın başlarına gelindiğinde, savaşlar, iç karışıklıklar, zorlu el işçiliği, endüstriyel boyaların ortaya çıkışı ve sosyo-ekonomik çöküntüler nedeniyle üretim hızla gerilemeye başlamıştır. 1913 yılına gelindiğinde tüm Osmanlı coğrafyasındaki üretim yalnızca 500 kilograma kadar düşmüş, 1980’lere yaklaşıldığında ise Safranbolu’da safran üretimi tamamen unutulmaya yüz tutarak, sadece Davutobası köyündeki bir iki hanenin avlusunda sıkışıp kalmıştır.

Hatice Özkul: Bir Ömrü Safrana ve Toprağa Adamak

Safranın Safranbolu topraklarında tamamen yok olmasını engelleyen ve onu 21. yüzyıla taşıyan en kritik ve sembolik isimlerin başında Hatice Özkul gelmektedir. 1931 yılında Safranbolu’nun Davutobası köyünde dünyaya gelen Özkul’un hayatı, safranın 20. yüzyıldaki çöküş ve yeniden diriliş dönemleriyle tam bir paralellik içinde geçmiştir. Çocukluk yıllarında, Davutobası’ndaki her hanede safran üretildiği, köyün adeta mor bir halıyla kaplandığı altın dönemde bitkiyle tanışan Özkul için safran, yalnızca bir tarım ürünü veya ticari bir meta değil, çocukluğunun en derin duyusal ve duygusal belleğidir.

Hatice Özkul’un hatıralarında, safran hasadı sonrasında bakır tepsilere kurutulmak üzere serilen safran iplikçiklerinin (stigmaların) tüm köye yaydığı o eşsiz, iyodoform ve samansı koku, onun çocukluk anılarının merkezine yerleşmiştir. Hatice Özkul’un safranla olan bağının derinleşmesinde, dönemin kırsal takas ekonomisinin bıraktığı izler de çok büyüktür. Babasının, binbir emekle hasat edilen safranı kuşağına özenle sararak Safranbolu merkezine götürmesi ve karşılığında eve birbirinden renkli, tatlı akide şekerleri getirmesi, safranın hane halkı için sadece bir bitki değil, doğrudan bir refah, mutluluk ve yaşam sevinci kaynağı olduğu fikrini onun zihnine silinmez bir biçimde kazımıştır.

Hayatının ilerleyen evrelerinde, 18 yaşında köyün muhtarı Bayram Özkul ile evlenen ve üç çocuk, yedi torun sahibi olan Hatice Özkul, eşinin köyde çeyrek asrı aşkın süre yürüttüğü muhtarlık görevi boyunca köyün sosyal dokusunun da temel direklerinden biri olmuştur. Okuma yazması olmamasına rağmen, inanılmaz bir hafızaya sahip olan, duaları ve hikayeleri ezbere bilen, köy halkının sağlık sorunlarında ve cenazelerinde ilk yardıma koşan bu bilge kadın, köyün “toprak anası” figürüne dönüşmüştür.

1980’li ve 90’lı yıllarda, ekonomik zorluklar, gençlerin Karabük Demir Çelik Fabrikası’na veya büyükşehirlere göç etmesi ve safranın gerektirdiği aşırı yoğun emek nedeniyle köydeki hemen hemen tüm aileler safran üretimini terk etmiştir. Tam bu kırılma anında Hatice Özkul bu mirası bırakmayı kesin bir dille reddetmiştir. Onun bu kararı, sıradan bir kırsal muhafazakarlık veya inat değil, bitkinin genetiğine ve atalarından devraldığı mirasa yönelik derin bir ekolojik ve kültürel sorumluluk bilincidir. Safranın kısır biyolojisi göz önüne alındığında, Hatice Özkul’un her ağustos ayının kavurucu sıcağında toprak altındaki kormları söküp ayırması, hastalıklı olanları ayıklayıp sağlıklı olanları eylül ayında yeniden kendi elleriyle dikmesi, bir kadının koskoca bir biyolojik türün o topraklardaki devamlılığını tek başına omuzlaması anlamına gelmektedir.

Her kasım ayının soğuk sabahlarında, gün ağarmadan, daha çiğ taneleri bitkinin üzerindeyken tarlaya giden Hatice Özkul, çiçeklerin güneş ışığında hızla solup kalitesini yitirmesini engellemek için zamana karşı yarışmıştır. 11 Ocak 2021 tarihinde, tam 90 yaşında hayata gözlerini yumana kadar safran üretiminden, tarladaki emeğinden ve bu kadim bilgiyi köyü ziyaret eden araştırmacılara ve yeni nesillere aktarmaktan asla vazgeçmeyen Hatice Özkul, Safranbolu safranının günümüze ulaşmasındaki en büyük mimarlardan biri olarak adını tarım tarihine altın harflerle yazdırmıştır.

Şerife Ünsal: Davutobası’nın Diğer Direniş Kalesi

Hatice Özkul’un açtığı yolda ve onunla tam olarak aynı kaderi paylaşan, safran kültürünün sönmesini engelleyen bir diğer abidevi figür, yine Davutobası köyünden Şerife Ünsal’dır. Eşi Ali Ünsal’ın vefatından sonra safran tarlalarını terk etmeyen, 70’li yaşlarını aşmış olmasına rağmen inatla safran üretmeye devam eden Şerife Ünsal, Hatice Özkul ile birlikte Davutobası köyünü safranın son kalesi haline getirmiştir.

1990’lı yıllarda, tüm Türkiye’de yıllık safran ithalatı 1 ton civarına ulaşmışken ve yerli üretim birkaç kilograma kadar gerilemişken, Şerife Ünsal ve Hatice Özkul’un ellerindeki birkaç yüz metrekarelik arazide yaşattıkları o soğanlar, bugün Türkiye’nin dört bir yanına dağılan safran genetiğinin “Nuh’un Gemisi” işlevini görmüştür. İlerleyen yaşlarına, romatizmal ağrılarına ve bedensel yorgunluklarına rağmen topraktan kopmayan bu iki kadın, safranın “kırmızı altın” olarak modern dünyada yeniden değer kazanmasına kadar geçen o karanlık on yıllarda kormların (soğanların) genetik materyalini bozulmadan korumuşlardır. Onların bu sessiz ama görkemli direnişi, tarımın sadece toprağı işlemek değil, bir hafızayı yaşatmak olduğunu kanıtlayan en somut örnektir.

Hamide ve Turan Özsoy, Hüseyin Çiner ve Hilmi Kılıç

2000’li yılların başından itibaren, devletin ve yerel kurumların destekleriyle üretim bir restorasyon ve büyüme sürecine girmiştir. Bu süreçte, Hatice Özkul ve Şerife Ünsal’ın koruduğu genetik mirası devralan, atalarından miras kalan tarlalarda modern tarım teknikleriyle geleneksel bilgiyi harmanlayan yeni nesil öncü üreticiler tarih sahnesine çıkmıştır.

Hamide ve Turan Özsoy çifti, safran üretimini sadece bir bahçe uğraşı olmaktan çıkarıp profesyonel ve ölçeklenebilir bir aile işletmeciliği modeline taşıyan isimlerin başında gelir. Üretim alanlarının genişletilmesi, soğanların hastalık ve zararlılardan (örneğin Rhizoctonia crocorum mantarı) korunması için modern biyolojik mücadele yöntemlerinin geleneksel nöbetleşe ekim kurallarıyla birleştirilmesi, Özsoy çiftinin safran tarımına getirdiği önemli katkılardır. Hamide Özsoy’un kadın emeğini organize etmesi, hasat döneminde köydeki diğer kadınları bir araya getirerek stigmaların çiçeklerden ayrılması ve kurutulması süreçlerinde bir “imece” ruhu yaratması, kırsal kalkınmanın yerel dinamiklerini harekete geçirmiştir.

Hüseyin Çiner, safran tarlalarının bilimsel analizlerle yönetilmesi, toprak yapısının (pH, organik madde miktarı) optimizasyonu ve birim alandan alınan verimin artırılması konularında öncülük eden bir diğer idealist üreticidir. Onun çabaları, safranın geleneksel sınırlarını aşarak daha geniş arazilere yayılmasında kilit rol oynamıştır.

Hilmi Kılıç ise safranın sadece bir tarım ürünü olarak kalmayıp, yüksek katma değerli ticari bir metaya, turistik ve gastronomik bir araca dönüşmesinde iz bırakmış bir üreticidir. Üretilen safranın modern ambalajlama teknikleriyle, nemden ve ışıktan korunarak (krosin, safranal ve pikrokrosin oranlarının düşmesini engelleyerek) tüketiciye ulaştırılması, ayrıca safranlı lokum, safranlı sabun, kozmetik ve şifa ürünleri gibi yan ürünlerin geliştirilmesi süreçlerinde Hilmi Kılıç’ın vizyonu etkili olmuştur.